Matura 2026. Język polski, poziom rozszerzony. Arkusz CKE i odpowiedzi

W środę o godzinie 9 rozpoczęła się matura z języka polskiego na poziomie rozszerzonym. Uczniowie mieli 210 minut na rozwiązanie arkusza. Egzamin, do którego przystąpiło 65 870 tys. tegorocznych absolwentów, zakończył się o godz. 12:30.

Poniżej publikujemy arkusz CKE z matury z języka polskiego na poziomie rozszerzonym wraz z odpowiedziami przygotowanymi przez naszego eksperta.

Temat 1. Tak łatwo i tak bardzo przyzwyczajamy się do tego, co stale słyszymy lub oglądamy, że nieraz dopiero groteskowe udziwnienie rzeczywistości otwiera nam oczy.

Kreowanie świata przedstawionego za pomocą groteski i funkcja tego zabiegu w danym utworze literackim. Punktem wyjścia do rozważań uczyń powyższy cytat. W pracy odwołaj się do: „Mistrza i Małgorzaty” Michaiła Bułhakowa, innych utworów literackich, wybranego kontekstu.

Definicja pojęcia: Groteska – kategoria estetyczna, charakteryzującą się deformacją świata przedstawionego w utworze, absurdalnością świata i karykaturą postaci.

Często łączy w jednym dziele sprzeczne elementy, takie jak fantastyka i realizm, tragizm i komizm, czy piękno i brzydotę. Wykorzystuje niejednorodność stylistyczną, łamie zasadę decorum. Stosuje wyolbrzymienia, przerysowania, hiperbolizację. Groteska często służy krytyce społeczeństwa i wad ludzkich. Ostrzega przed zgubnymi mechanizmami społecznymi i ideologiami.

Możliwa interpretacja cytatu: Groteska używana jest w celu wywołania szoku, zdziwienia u odbiorcy dzieła literackiego i pozwala zauważyć aspekty i absurdy rzeczywistości, na które nie zwraca się na co dzień uwagi. Autorzy chcą nas wybić z utartych społecznych schematów, naszych przyzwyczajeń i pokazać, że rzeczywistość ma wiele różnorodnych, często nieoczywistych aspektów.

Przykłady literackie: Michaił Bułhakow, „Mistrz i Małgorzata” – wskazany; Stanisław Ignacy Witkiewicz, „Szewcy”; Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” (fragmenty); Franz Kafka, „Proces” (fragmenty); Bruno Schulz, opowiadanie „Sklepy cynamonowe”; Tadeusz Konwicki, „Mała apokalipsa”; Janusz Głowacki, „Antygona w Nowym Jorku”; Stanisław Wyspiański, „Wesele”; Sławomir Mrożek, „Tango”; „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” (fragmenty); Miguel de Cervantes y Saavedra, „Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manczy” (fragmenty); Tadeusz Różewicz, „Kartoteka”; Ignacy Krasicki, „Monachomachia” (fragmenty).

Przykładowa teza: Autorzy wykorzystują konwencję groteskową w kreacji świata przedstawionego w utworze, aby zwrócić uwagę czytelnika na otaczający go świat, jego absurdy, nieoczywistości, dokonać krytyki społeczeństwa i wad ludzkich, a także dokonać krytycznego osądu ideałów społecznych, światopoglądów innych ludzi.

Argument 1: Wykorzystanie konwencji groteskowej pozwala autorom pokazać absurdy i zło rzeczywistości, w której żyją, a poprzez to skrytykować społeczeństwo. Pozwala to uniknąć mówienia i krytyki wprost, a przez to ominięcie cenzury.

Przykład 1: Michaił Bułhakow, „Mistrz i Małgorzata”

Kreacja świata przedstawionego: Postaci sług Wolanda, diabłów (Behemot, Korowiow (Fagot), Azazello) – karykatura postaci; łączenie elementów realistycznych (realia Moskwy czasów stalinizmu) i elementów fantastycznych (działania świty Wolanda).

Wydarzenia: Przybycie do Moskwy; przejęcie mieszkania przy ul. Sadowej 50; spektakl w teatrze Varietes i późniejsze wydarzenia; groteskowa śmierć Berioza.

Funkcja: Krytyka społeczeństwa Moskwy (zepsucie moralne, materializm, chciwość, donosicielstwo, biurokracja, ateizm, łapownictwo); krytyka działalności Massolitu (pisarstwo na polityczne zamówienie, wygodnictwo pisarzy). Ukazanie przesłania moralnego i filozoficzno-religijnego utworu – życiem człowieka rządzą siły stojące ponad nim, sztuka jest wieczna („rękopisy nie płoną”), nawet zło jest w służbie dobra (motto utworu).

Konteksty: komunizm, stalinizm, socrealizm; inny utwór literacki wykorzystujący groteskę; Johann Wolfgang von Goethe, Faust.

Argument 2: Wykorzystanie groteski, poprzez ukazanie „dziwności” świata może skupiać uwagę nie na treści, ale na formie dzieła, odnosić czytelnika do innych, bardziej ukrytych znaczeń utworu, obaw autora i jego światopoglądu. W jakiś sposób wstrząsnąć odbiorcą, aby zaczął zauważać „niezauważalne”.

Przykład 2: Stanisław Ignacy Witkiewicz, „Szewcy”

Kreacja świata przedstawionego: Absurd rzeczywistości warsztatu szewskiego i wydarzeń się w nim dziejących; karykatura postaci (nazwiska znaczące; zachowanie nieadekwatne do roli społecznej, wyolbrzymione cechy, przerysowanie); złamanie decorum (nieadekwatny język postaci, brak jednolitości stylistycznej – wydarzenia humorystyczne i tragiczne); język utworu – żargon naukowy, wulgaryzmy, inwencja językowa, neologizmy.

Wydarzenia: Śmierć Prokuratora Scurvy’ego, który później ożywa; termos okazujący się bombą; rozmowy szewców o filozofii; księżna zachowująca się jak lubieżnica.

Funkcja: Praktyczna realizacja założeń teatru czystej formy; katastrofizm dziejowy Witkacego (upadek indywidualności i kultury, wprowadzenie rządów technokratycznych); krytyka przemian społecznych.

Konteksty: Koncepcja czystej formy w teatrze; pojęcie dramatu awangardowego, przemiany społeczne lat 20/30 XX wieku, totalitaryzmy, rewolucje społeczne.

Argument 3: Wykorzystanie groteski pokazuje nam ograniczenia społeczne, którym podlegamy i które nas kształtują. Autorzy wykorzystują ją, aby ukazać absurdalność zasad społecznych i konwenansów.

Przykład 3: Witold Gombrowicz, „Ferdydurke”

Kreacja świata przedstawionego: Deformacja rzeczywistości – szkoła / pupa: (stereotypy; „upupianie uczniów”) hiperbolizacja wad polskiej szkoły (bezrefleksyjność, brak krytycznego spojrzenia – „Słowacki wielkim poetą był”); dom Młodziaków / łydka: krytyka nowoczesności, nadmiernego wyzwolenia, odrzucenia norm etycznych (pensjonarka Zuta kreująca się na nowoczesną i wyzwoloną dziewczynę, akceptujący to rodzice); Dwór Hurleckich: anachronizm polskiego dworku; słudzy udający psy; bicie.

Karykatura postaci – schematyczność; stereotypowość nauczycieli, wyolbrzymienie ich negatywnych cech (bierność, niezdolność do czynu, odtwórczość); Spór między Syfonem a Miętusem.

Absurd wydarzeń – pojedynek na miny, 30-latek w szkole

Wydarzenia: Lekcja języka polskiego; obiad w domu Młodziaków; relacje między panami a służbą na dworze, pojedynek na miny.

Funkcja: Ukazanie formy jako schematów społecznych zniewalających człowieka (pupa, łydka; gęba); wskazanie ograniczeń społecznych, których na co dzień nie zauważamy i wpływu społeczeństwa na nas; demaskacja absurdów rzeczywistości.

Konteksty: Obraz dworu w literaturze („Pan Tadeusz”, „Przedwiośnie”); kontekst współczesny – narzucane nam przez społeczeństwo ograniczenia; inny utwór literacki wykorzystujący groteskę.

Temat 2. Demitologizacja jako sposób kreowania świata przedstawionego i jej funkcja w tworzeniu znaczeń w danym utworze literackim.

W pracy odwołaj się do: lektury obowiązkowej – wybranej spośród lektur wymienionych na stronach 3 i 4 tego arkusza egzaminacyjnego, innych utworów literackich, wybranego kontekstu.

Definicja pojęcia: Demitologizacja – proces polegający na pozbawieniu danego wydarzenia, postaci, zjawiska cech mitu, legendy, bohaterskości. Inaczej odbrązowienie, deheroizacja. Ukazanie realnego i prawdziwego obrazu rzeczywistości, odarcie z patosu, podniosłości. Krytyczne spojrzenie na dane zagadnienie, wydarzenie, bohatera.

Przykłady literackie: Hanna Krall, „Zdążyć przed Panem Bogiem”; Tadeusz Konwicki, „Mała apokalipsa”; Stanisław Wyspiański, „Wesele”; „Lament świętokrzyski” (fragmenty);Jan Kochanowski, „Treny”; Stefan Żeromski, „Rozdzióbią nas kruki, wrony”; Tadeusz Borowski, „Proszę państwa do gazu”, Gustaw Herling-Grudziński, „Inny świat”; Miguel de Cervantes y Saavedra, „Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manczy” (fragmenty); Janusz Głowacki, „Antygona w Nowym Jorku”; Witold Gombrowicz, „Transatlantyk”.

Przykładowa teza: Demitologizacja służy ukazaniu prawdy o rzeczywistości i wydarzeniach historycznych, spojrzeniu krytycznym na minione dzieje, które zostały poddane procesowi mityzacji, refleksja nad historią.

Argument 1: Autorzy wykorzystują demitologizację, aby ukazać prawdę o wydarzeniach i postaciach historycznych; ukazać prawdziwe oblicze bohaterów wydarzeń, ich motywacji, obaw.

Przykład 1: Hanna Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem

Kreacja świata przedstawionego: Postaci – zwykli ludzie, chcący godnie umrzeć; prawdziwe oblicze dowódców powstania w getcie; demitologizacja bohaterskiej śmierci, rozliczenie się z przekonaniem, że śmierć z karabinem jest lepsza od tej w komorze gazowej. Realia getta warszawskiego i czasów okupacji – pokazanie tragicznej rzeczywistości życia w getcie, odkrycie prawdy o często wrogich relacjach międzyludzkich, ukazanie postaci kierujących się instynktem przetrwania.

Wydarzenia: Powstanie w getcie warszawskim: nierówna walka, samobójcza śmierć przywódców. Codzienne życie w getcie, starania Edelmana o przedłużenie życia jak największej liczbie ludzi; scena upokorzenia Żyda stojącego na beczce – metaforyczne znaczenie słów: „nie dać się wepchnąć na beczkę”. Rywka Urman, która z głodu odgryza ucho swojego zmarłego dziecka; podawanie trucizny dzieciom w szpitalu.

Funkcja: Ukazanie niechęci ludzi do opisu przykładów niewygodnej prawdy (słowa krytyki, z którymi spotkał się Edelman); prawda o sytuacji Żydów w getcie warszawskim oraz o przyczynach i przebiegu powstania w getcie; Ukazanie bohaterów powstania jako zwykłych ludzi, z podkreśleniem też ich słabości, nie umniejszając przy tym ich odwadze.

Konteksty: Kontekst literacki: Tadeusz Borowski Proszę państwa do gazu; kontekst historyczny: Sytuacja Żydów w czasie II wojny światowej (Holocaust).

Argument 2: Autorzy wykorzystują demitologizację, aby ukazać realne problemy społeczeństwa, w którym żyją. Chcą w ten sposób krytycznie spojrzeć na funkcjonujące w społeczeństwie mity i stereotypy.

Przykład 2: Stanisław Wyspiański, „Wesele”

Kreacja świata przedstawionego: Bohaterowie dramatu – postaci z historii Polski, ważne dla narodu; Miejsce akcji – dwór w Bronowicach jako centrum polskości, miejsce spotkania mieszkańców miasta i wsi.

Wydarzenia: Rozmowy mieszkańców miasta i wsi, ukazanie ich wzajemnego niezrozumienia (akt 1.); Spotkania bohaterów z postaciami fikcyjnymi (akt 2.) – ukazanie ich obaw, lęków, ukrytych pragnień; chocholi taniec – symboliczne zakończenie utworu.

Funkcja: Krytyka i rozliczenie z polskimi mitami (mit wsi; mit jedności narodu; mit chłopa-Piasta); ukazanie realnych podziałów społecznych i niezdolności do czynu, bierności i marazmu, dekadentyzmu elit artystycznych.

Konteksty: Chłopomania, literatura romantyczna; kontekst historyczny: rabacja galicyjska, kontekst społeczny – wesele jako realne wydarzenie, w którym uczestniczył autor.

Argument 3: Demitologizacja w utworach literackich służy ukazaniu prawdziwego obrazu wydarzeń historycznych i skłonieniu do refleksji nad ich sensownością i koniecznością.

Przykład 3: Stefan Żeromski, „Rozdzióbią nas kruki, wrony”;

Kreacja świata przedstawionego: Postać głównego bohatera (Szymon Winrych) – ubogi szlachcic i powstaniec, wycieńczony, brudny, na końcu umiera nie w walce, ale na błotnistym polu;

Realia, wydarzenia – końcowa faza powstania styczniowego, jego powolny upadek, resztki nadziei na zwycięstwo; obraz polskiej wsi.

Wydarzenia: Przewóz broni dla powstańców, spotkanie z rosyjskimi żołnierzami, śmierć i ograbienie zwłok przez przypadkowego chłopa.

Funkcja: Refleksja nad sensownością powstania styczniowego, jego kosztem (śmierć wielu patriotów); ukazanie podziałów społecznych (chłopi nie pomagają szlachcie walczyć); rozliczenie z historią polskich powstań i ideologicznym spadkiem epoki romantyzmu.

Konteksty: Naturalizm, światopogląd romantyczny (walka, patriotyzm, poświęcenie); kontekst historyczny: powstanie styczniowe, konteksty literackie: Eliza Orzeszkowa „Gloria Victis”, Stefan Żeromski „Syzyfowe prace”.

Abiturienci mieli do wyboru jeden z dwóch tematów, a następnie napisanie wypracowania zgodnie z wytycznymi, jakie były przedstawione w arkuszu CKE. Łącznie uczniowie mieli do zdobycia 35 punktów.

Praca pisemna z języka polskiego na poziomie rozszerzonym powinna liczyć co najmniej 400 znaków.

Matura z języka polskiego na poziomie rozszerzonym ma za zadanie zweryfikować zdolności abiturientów dotyczące m.in.: umiejętności językowych, konstruowania złożonych wypowiedzi z uwzględnianiem kontekstów oraz znajomości lektur.