Ustawa o prawach i obowiązkach ucznia. Co planuje resort Nowackiej?

8 kwietnia 2026 roku Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o prawach i obowiązkach ucznia, kończąc etap rządowy i kierując go do dalszych prac w parlamencie. Po wniesieniu dokumentu do Sejmu przejdzie on pełną ścieżkę legislacyjną, obejmującą czytania, prace w komisjach, głosowanie, a następnie rozpatrzenie przez Senat i podpis prezydenta.

Zgodnie z założeniami zasadnicza część regulacji miałaby wejść w życie 1 września 2026 roku, choć niektóre rozwiązania organizacyjne przewidziano do wdrożenia w późniejszym terminie.

Kluczową zmianą jest uporządkowanie praw i obowiązków ucznia poprzez przeniesienie ich do jednej ustawy. Obecnie są one rozproszone między statutami szkół i różnymi aktami prawnymi, co oznacza brak jednolitych standardów i widoczne różnice między placówkami.

Projekt ma na celu stworzenie ogólnokrajowych zasad, które będą obowiązywały we wszystkich szkołach, przy jednoczesnym pozostawieniu statutom przestrzeni do regulowania kwestii organizacyjnych.

Ustawa zakłada też powołanie Krajowego Rzecznika Praw Uczniowskich, rzeczników na poziomie województw oraz obowiązkowo w każdej szkole, a dodatkowo opcjonalnie także na poziomie gmin i powiatów. Jednocześnie pojawiają się nowe regulacje dotyczące pełnoletnich uczniów, którzy będą mogli sprzeciwić się przekazywaniu rodzicom informacji o ocenach czy wybranych sprawach szkolnych, oraz doprecyzowanie zasad usprawiedliwiania nieobecności, bez konieczności ujawniania wrażliwych danych.

Jednym z najważniejszych elementów projektu jest też zmiana podejścia do reagowania na niewłaściwe zachowanie ucznia. Zamiast koncentrować się przede wszystkim na karach, szkoła ma w pierwszej kolejności stosować działania wychowawcze i naprawcze, które pozwalają skorygować zachowanie bez uruchamiania formalnej procedury dyscyplinarnej. Dopiero gdy te środki okażą się nieskuteczne, możliwe będzie przejście do etapu sankcji.

Działania wychowawcze poprzedzające karę:

• Ustne zwrócenie uwagi na niewłaściwe zachowanie.

• Pisemne poinformowanie o zachowaniu ucznia.

• Kontrakt wychowawczy zawierany z uczniem, a w przypadku niepełnoletnich także z rodzicami.

• Przeproszenie osoby pokrzywdzonej.

• Przywrócenie stanu sprzed naruszenia, o ile jest to możliwe.

• Wykonanie określonych prac lub działań na rzecz szkoły za zgodą rodzica.

Rozwiązania te mają przesunąć punkt ciężkości z karania na odpowiedzialność i naprawienie szkody, przy zachowaniu proporcji między przewinieniem a reakcją szkoły.

Katalog kar przewidzianych w projekcie:

• Upomnienie pisemne.

• Nagana.

• Nagana z ostrzeżeniem.

• Przeniesienie do innej szkoły.

• Skreślenie z listy uczniów, jeśli pozwalają na to przepisy dotyczące danego typu szkoły.

Dyrektor będzie mógł też czasowo ograniczyć udział ucznia w wydarzeniach kulturalnych, sportowych lub rozrywkowych organizowanych przez szkołę, pod warunkiem że nie są one częścią obowiązkowych zajęć, i nie dłużej niż na trzy miesiące lub do końca roku szkolnego.

Projekt wprowadza także szczegółową procedurę, która ma ograniczyć dowolność decyzji poszczególnych placówek i wzmocnić pozycję ucznia. Przed nałożeniem kary uczeń musi zostać poinformowany o wszczęciu postępowania, możliwych konsekwencjach oraz swoich prawach, a rozstrzygnięcie powinno być poprzedzone wysłuchaniem jego wyjaśnień i analizą zebranych stanowisk.

W poważniejszych sprawach uwzględniana będzie także opinia samorządu uczniowskiego i szkolnego rzecznika praw ucznia. Projekt przewiduje prawo do odwołania od decyzji dyrektora, zazwyczaj w terminie siedmiu dni, oraz zasadę usuwania informacji o karze po określonym czasie, co ma ograniczyć długofalowe skutki pojedynczych naruszeń.