-
Bociany coraz częściej widywane są na wysypiskach śmieci, zwłaszcza w Hiszpanii i Portugalii, a w Polsce ten trend również się rozwija, chociaż w mniejszej skali.
-
Populacja bocianów białych w Polsce w ostatnich latach się ustabilizowała, jednak obserwuje się zjawisko skracania migracji i przystosowywania się ptaków do żerowania na składowiskach odpadów.
-
Głównym zagrożeniem dla bocianów pozostaje porażenie prądem z przewodów średniego napięcia, natomiast żerowanie na śmieciach rzadko prowadzi do śmiertelności.
-
Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu
Radosław Nawrot: Liczba bocianów białych w Polsce spada?
Dr Marcin Tobółka z Katedry Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu: Raczej nie. Spadała, kiedyś. Miało to miejsce między rokiem 2004 a 2014. Wtedy spadek w niektórych miejscach regionach Polski był pokaźny. W zachodniej i południowo-zachodniej części kraju sięgał wtedy nawet miejscami 40 procent. Natomiast w ostatnich latach liczebność bocianów białych się ustabilizowała i są nawet miejsca w Polsce, gdzie bocianów trochę wyraźnie przybywa.
Pojawiły się bowiem informacje na temat tego, że Polska być może straciła pierwsze miejsce na świecie pod względem liczby bocianów na rzecz Hiszpanii. Mogła stracić?
Dr Joanna Białas z Katedry Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu: Trudno powiedzieć, bo spis bocianów w Hiszpanii w roku 2014 się nie odbył w ogóle, a w roku 2024 nie został podsumowany.
MT: Hiszpanie przeprowadzili spis bocianów w 2025 r., ale wyników jeszcze nie znamy . Ostatnie hiszpańskie badanie, jakie znamy pochodzi z 2004 r. Wtedy mieli ponad trzydzieści trzy tysiące par, a w Polsce gnieździło się na pięćdziesiąt dwa tysiące par. Od tamtej pory jednak liczba bocianów w Hiszpanii wzrosła i to znacząco, a polska nieco zmalała. Chociażby w prowincji Madryt, między rokiem 1984 a czasami obecnymi, populacja bocianów wzrosła dziesięciokrotnie, z dwustu kilku par zrobiło się dwa i pół tysiąca. Są miejsca w Hiszpanii, gdzie nie tylko mocno przybyło bocianów, ale też przemieściły się na terenie tego kraju z typowo rolniczego krajobrazu bliżej składowisk odpadów. Wszystko wskazuje na to, że rzeczywiście jest ich jednak więcej niż w Polsce. Przemawia za tym wzrost całej populacji bocianów w zachodniej Europie, za czym w sporej mierze stoi wpływ właśnie tej hiszpańskiej. Pewności stuprocentowej jednak nie ma.
Wspomniałem o bocianach hiszpańskich z myślą o wysypiskach śmieci, bo tam chyba szczególnie widać je w takich miejscach. Czy to znaczy, że życie, dieta i funkcjonowanie bocianów zmienia się w związku z tym, że zaczęły korzystać z wysypisk odpadów? Bo zapomnieliśmy chyba, że bocian to ptak, który lubi padlinę.
JB: Lubi cokolwiek, co zawiera zwierzęce białko. A już zwłaszcza lubi coś, co łatwo jest zdobyć. Jeżeli gdzieś w pobliżu jest składowisko, gdzie trafiają nasze śmieci i resztki z białkiem zwierzęcym, to tym bardziej jest to dla niego idealne miejsce do żerowania. Wszystko się zmieniło wtedy, gdy zmienił się sposób zagospodarowywania odpadów na Półwyspie Iberyjskim. W chwili gdy powstały otwarte i dostępne wysypiska, bociany zorientowały się, że można tam łatwo żerować. To mocno wpłynęło na populację, gdyż zmienia to chociażby sposób w jaki bociany spędzają zimę. To z kolei wpływa na dynamikę populacji, ponieważ wędrówka na zimowisko jest newralgicznym i trudnym momentem w życiu ptaków. Wymaga ogromnych nakładów energii. Kiedy bociany nie muszą tego robić, a pokarm także zimą jest dla nich dostępny, wówczas mogą uniknąć okresu najwyższej śmiertelności, bo takim właśnie jest okres migracji.
Lot bocianów do Afryki jest wymuszony? Lecą tam co roku, bo muszą, a nie dlatego, że chcą?
JB: To jest ewidentnie działanie instynktowne, bowiem – jak pokazują ostatnie badania- młode bociany migrują wszystkie, nawet te hiszpańskie i portugalskie. A zatem instynkt odlotu na zimę jest u nich silny. Po prostu z czasem zaczynają się uczyć od innych, starszych osobników. Całoroczne korzystanie ze składowisk odpadów na terenie dotychczasowych lęgowisk pojawia się u nich z czasem.
Bociany z roku na rok skracają wędrówkę, aż po dwóch latach u większości zanika ochota na pokonanie morza
MT: W Hiszpanii młode bociany robią to, co nasze, gdyż wynika to prawdopodobnie z ich genetyki. Doświadczenie i wnioski przychodzą z czasem, gdyż pamiętajmy, że stada bocianów są rozdzielone wiekowo i w czasie. Najmłodsze ptaki odlatują wcześniej, ze swoimi równolatkami lub nieco tylko starszymi bocianami nielęgowymi, stąd nie mają możliwości uczyć się od dorosłych i zachowują się i poruszają inaczej niż stada osobników starszych, doświadczonych. Wyszła ostatnio ciekawa praca z Portugalii, pokazująca jak tamtejsze bociany z roku na rok skracają wędrówkę, aż po dwóch latach u większości zanika ochota na pokonanie Cieśniny Gibraltarskiej. One przemieszczają się po Półwyspie Iberyjskim, ale morza już nie przelatują. Zostają w Europie, pokonując nieporównywalnie krótsze dystanse w stosunku do oryginalnej migracji euro-afrykańskiej.
Hiszpania, Portugalia – rozumiem. Tam ciepło. A u nas dzieją się podobne rzeczy?
MT: To nie tylko Hiszpania i Portugalia. To skrócenie migracji dotyczy całej populacji zachodnioeuropejskiej, która może kończyć wędrówkę na hiszpańskich składowiskach, dlatego bocianów np. z Francji też przybywa. Francuzi mają już 6 tys. par.
Nie tak mało.
MT: Dla nich nie, choć my mamy około 50 tysięcy par, jest różnica. Podobna sytuacja ma się z Niemcami, gdzie mieszka około 13,5 tys. par bocianów. Większość zachodnioniemieckich bocianów też leci do Hiszpanii, i też uczy się, że nie ma sensu podążać na zimę aż do Afryki. Można przezimować tam na składowiskach. Sprawa dotyczy też ptaków z Belgii, Holandii itd.
U nas sytuacja jest inna, gdyż bociany w Polsce mają jednak zimno przez wiele miesięcy, ale także w wypadku naszych bocianów mamy sygnały, że skracają sobie wędrówkę. Przezimowują w Izraelu, w Palestynie, w Egipcie, na półwyspie Synaj. To też dotyczy ptaków raczej starszych, co najmniej dwuletnich. Reszta leci do Afryki, niekiedy nawet do RPA.
Śmieci to pokarm przewidywalny. Jest dostarczany o stałych porach, a szarańcza w Afryce raz jest, raz jej nie ma.
Czy resztki znalezione na wysypiskach są dla bocianów atrakcyjniejszym i smaczniejszym pokarmem niż szarańcza i chrząszcze w Afryce?
JB: Trudno powiedzieć, czy atrakcyjniejszym. Na pewno stabilniejszym.
MT: To pokarm przewidywalny. Jest dostarczany o stałych porach, a szarańcza w Afryce raz jest, raz jej nie ma. Tąpnięcia liczebności bocianów mają na pewno związek z pojawianiem się chmar owadów. Pamiętajmy, że w Afryce, szczególnie w strefie Sahelu, sytuacja z pokarmem bocianów jest inna niż w Europie. Tam na wielu obszarach nie ma dużego zagęszczenia ludzi, nie ma więc wielkich składowisk odpadów. Jest szarańcza, której może być bardzo dużo i wówczas to raj dla bocianów, ale może też nie być jej wcale. Nie jest jednak dobrze zbadana dieta bocianów na zimowiskach w Afryce, więc sytuacja może być daleko bardziej złożona.
Wysypując regularnie śmieci, przyzwyczajamy do tej regularności bociany?
MT: Tak. Gdy się najedzą, zapamiętują to. Gdy sytuacja się powtarza, staje się dla nich atrakcyjna. Gdyby świeże śmieci na składowiskach pojawiały się losowo, bociany by się tak nie przyzwyczaiły.
Przypomniała mi się bowiem scena, którą widziałem w Afryce – wielkie wysypisko resztek z rzeźni i mnóstwo padlinożernych marabutów, które tam żerowały. A to przecież pokrewne ptaki z bocianami. Wychodzi z bocianów marabucia natura?
MT: (śmiech) Można tak powiedzieć. Ostatnie obserwacje z RPA wskazują na to, że bociany białe korzystały tam ze składowisk odpadów jak marabuty, z którymi taksonomicznie tworzą jedną rodzinę. W środkowej i wschodniej Afryce składowisk jest mniej, więc tam zachowują się inaczej.
A zatem skala żerowania bocianów na śmieciach w Polsce jest mniejsza niż w Hiszpanii?
JB: Zdecydowanie mniejsza. Nie mamy jeszcze w Polsce tak ogromnych kolonii bocianich przy składowiskach, jakie widuje się tam. Obserwujemy jednak, że zarówno okolicznych gniazd jak i żerujących osobników przybywa z roku na rok, przynajmniej na tych składowiskach, które my obserwujemy. Zaczynaliśmy w którym roku?
MT: W 2016. Było to dziewięć monitorowanych wysypisk w Polsce plus jeszcze cztery w Białorusi. Wtedy to było głównie po kilkanaście ptaków.
JB: Teraz widujemy ich co roku znacznie więcej.
MT: Dzisiaj 200 bocianów na składowisku to nie jest już żadna rzadkość. To nadal dużo mniej niż tysiąc czy dwa tysiące ptaków na wysypisku w Hiszpanii, ale jednak i u nas pojawia się ich więcej. Sporo się zresztą w Polsce zmienia. Mamy kilka takich pewnych miejsc, w których bociany pojawiały się podczas koszenia na łąkach. Gromadziły się tam stada młodziaków, czasem liczące nawet 100 i więcej osobników. W poprzednim roku znaleźliśmy jedno naturalne miejsce żerowania bocianów na łąkach, gdzie koło Pudliszek zgromadziło się 40 ptaków. Wszystkie pozostałe liczniejsze grupy tych ptaków były na wysypiskach.
Może się okazać za jakiś czas, że aby zobaczyć bociany, trzeba będzie się udać na wysypisko, a nie łąkę czy pole?
JB: Wydaje się, że składowiska są dla nich nadal fakultatywnym źródłem pokarmu. I to mimo tego, że obserwujemy iż bociany budują gniazda coraz bliżej składowisk odpadów. Raczej nie w obrębie samych składowisk, ale w okolicznych wsiach owszem. Choć mamy już kilkanaście doniesień z Polski o małych koloniach bocianów założonych na terenach zakładów zagospodarowania odpadów.
MT: W jednej z gmin, w której znajduje się taki zakład, odnotowaliśmy trzykrotny wzrost liczby bocianów w ciągu pięciu lat. I to jest zakład, do którego w ostatnich latach spośród odpadów komunalnych trafiają tzw. odpady „bio”, w których nie powinno być mięsa. A widzimy, że pisklęta bocianów dostają parówki i inne wędliny.
Śmieci są groźne dla bocianów? Znamy przypadki śmierci ptaków na skutek połknięcia gumek recepturek czy ostrych przedmiotów jak żyletki albo plastików.
JB: Wygląda na to, że śmiertelność z tego powodu nie może być aż tak wysoka, choćby dlatego że śmiertelność ptaków z Półwyspu Iberyjskiego wcale nie rośnie. Ewidentnie żerowanie na składowiskach jest korzystne pod względem wzrostu populacji. Te bociany częściej przeżywają do osiągnięcia dojrzałości płciowej, z powodu skrócenia lub zaniechania wędrówki. Bociany z zachodniej Europy zwykle przystępują do lęgu o rok wcześniej niż nasze, co pewnie też jest efektem śmieciowego jedzenia i zredukowanych kosztów wędrówki. Oczywiście zdarzają się przypadki zjedzenia czegoś, co je zrani, zablokuje przewód pokarmowy albo zatruje. Często trudno jest nam powiedzieć, skąd dokładnie takie zatrucie pochodzi, czy to na pewno ze składowiska. Może to być coś innego np. środki ochrony roślin. Nie potrafimy też dokładnie określić skali zjawiska. To zwykle bardzo głośne przypadki, ale jednak raczej rzadkie. Główne źródło śmiertelności bocianów znajduje się gdzie indziej.
Gdzie?
JB: Na sieci średniego napięcia.
Bocian siadający na słupie czy stacji transformatorowej i rozkładający skrzydła dotyka przewodów i zostaje porażony.
Porażenie prądem to główna przyczyna śmiertelności?
MT: Tak, to największy problem. Najbardziej niebezpieczne są właśnie przewody średniego napięcia. Te przewody są bowiem bardzo blisko siebie i bocian siadający na słupie czy stacji transformatorowej i rozkładający skrzydła dotyka przewodów i zostaje porażony. Wystarczy, że usiądzie na metalowym elemencie, który jest uziemiony i dotknie przewodu, wtedy dostaje dawkę prądu o napięciu 5 tys. woltów albo więcej.
JB: Dla małych ptaków to nie jest problem, a dla bociana – owszem. Małe ptaki nie są w stanie zamknąć obwodu. W przypadku ptaków wielkości bociana sytuacja jest inna, a bociany lubią siadać w takich miejscach. Szczególnie narażone są ptaki młode i niedoświadczone.
MT: Ptak wielkości pustułki może już zostać porażony, a bocian tym bardziej.
To odpowiedź na pytanie, dlaczego jaskółka może usiąść na drutach elektrycznych bezkarnie, a bocian nie?
MT: Tak. Gdyby bocian usiadł na jednym przewodzie, nie ma problemu.
JB: Przewody w sieciach średniego napięcia są jednak na tyle blisko siebie, a napięcie jest na tyle wysokie, że większy ptak może zostać porażony. Czasem wystarczy nawet, że jest duża wilgotność powietrza, co sprzyja powstaniu łuku elektrycznego.
Śmietniska są dla bocianów wciąż fakultatywne, ale czy może się to w przyszłości zmienić? Czy bocian biały stanie się polskim marabutem i śmieciojadem?
MT: W niektórych miejscach w Hiszpanii tak jest, takim się stał. Co więcej, przywykł do takiego pokarmu. U nas wydaje się, że bociany wciąż mają alternatywę w postaci łąk, pastwisk, pól uprawnych, jest tego więcej.
JB: Widać, że bociany adaptują się nie tylko do całkowicie antropogenicznego pokarmu, czyli latają na składowiska odpadów, ale również miejsca do tej pory fatalne dla bocianów jak pola uprawne okazują się dla nich odpowiednie, dostosowały się do nich. Nie potrzebują już koniecznie pięknej doliny rzecznej i łąk. Radzą sobie w miejscach typowych chociażby dla zachodniej Polski, czyli mniej łąk, więcej pól.
Zastanawiam się na ile to będzie wizerunkowy wstrząs dla ludzi. Bocian kojarzy się z pewnym krajobrazem, jest symbolem narodowego ptaka nad rozłożystą, ukwieconą łąką. A tu nagle – śmieci, wysypiska. Czy to zmieni nasze postrzeganie bocianów?
MT: Póki co, to nadal szokuje. Gdy mówimy ludziom, że bocian korzysta ze składowisk odpadów, są zszokowani. Pamiętajmy, że wraz z postępem intensyfikacji rolnictwa, wkrótce może się okazać, że także na polach uprawnych nie będzie już życia. Nie znajdziemy go nawet w okrajkach czy miedzach. Znikną drobne zwierzęta, które kiedyś tu mieszkały. Wtedy rzeczywiście bocian może stać się gatunkiem miejskim, tak jak ma to miejsce w Hiszpanii czy Maroku, gdzie ptaki te gnieżdżą się na starożytnych budowlach, kolonie są na kościołach i latają na wysypisko po jedzenie, a nawet materiał na gniazdo.
