W praktyce oznacza to wysyp przekazów sugerujących, że transformacja energetyczna „zrujnuje gospodarkę”, odnawialne źródła energii „nie działają”, Unia Europejska „narzuca ideologiczne rozwiązania”, a Polska „i tak nic nie zmieni”, skoro większe emisje mają Chiny czy Stany Zjednoczone.
W polskim internecie takie komunikaty często pojawiają się przy okazji dyskusji o cenach energii, zakazie sprzedaży samochodów spalinowych czy systemie ETS. Bardzo często są też łączone z szerszymi narracjami antyunijnymi albo antyelitarnymi, które mają wzmacniać nieufność wobec instytucji publicznych i naukowców.
Badacze określają to zjawisko mianem „climate delay”, czyli narracji opóźniających działania walczące ze zmianą klimatu. Nie chodzi już o przekonywanie odbiorców, że ten proces nie zachodzi, ale o wzmacnianie poczucia bezsensu, chaosu albo niesprawiedliwości związanej z transformacją.
W praktyce takie przekazy mogą być znacznie skuteczniejsze od klasycznego denializmu, bo nie wymagają całkowitego odrzucenia ustaleń nauki. Wystarczy zasugerować, że działania są zbyt kosztowne, zbyt szybkie albo podejmowane kosztem „zwykłych ludzi”.
Dezinformacja klimatyczna zmieniła strategię
Oznacza to przesunięcie ciężaru debaty z pytania „czy zmiana klimatu istnieje?” na pytanie „czy warto coś z tym robić?”.
Dobrze to widać także w badaniach opisujących najpopularniejsze narracje antyklimatyczne. Najczęściej pojawiające się przekazy można podzielić na pięć głównych grup:
-
negowanie globalnego ocieplenia,
-
negowanie odpowiedzialności człowieka,
-
bagatelizowanie skutków zmian klimatu,
-
podważanie skuteczności rozwiązań klimatycznych,
-
ataki na ruchy i organizacje proklimatyczne.
Te z kolei dzielą się na dziesiątki bardziej szczegółowych wariantów takich narracji, od twierdzeń o „naturalnych cyklach klimatycznych” po przekazy sugerujące, że polityka klimatyczna prowadzi do ograniczania wolności obywatelskich.
W praktyce te narracje często się mieszają. W jednej dyskusji można przeczytać jednocześnie, że klimat zawsze się zmieniał, że odnawialne źródła energii są nieskuteczne i że polityka klimatyczna stanowi element spisku elit przeciw zwykłym obywatelom.
Taka niespójność nie przeszkadza jednak w skutecznym oddziaływaniu na odbiorców. Celem nie jest stworzenie logicznego systemu argumentów, lecz wywołanie chaosu informacyjnego i osłabienie zaufania do ekspertów oraz instytucji publicznych.
„To nie nasza wina”
Szczególnie silne są dziś przekazy przerzucające odpowiedzialność za kryzys klimatyczny na innych. To jeden z najczęściej powtarzających się motywów zarówno w polskich mediach społecznościowych, jak i w przekazach politycznych dotyczących transformacji energetycznej. Narracja ta pozwala jednocześnie uznać istnienie problemu klimatycznego i podważać sens lokalnych działań ograniczających emisje.
Fundacja Climate & Strategy wskazuje, że jednym z podstawowych mechanizmów opóźniania działań klimatycznych jest właśnie przekierowywanie odpowiedzialności na inne państwa albo grupy społeczne.
W praktyce bardzo często oznacza to wskazywanie Chin, Indii albo Stanów Zjednoczonych jako „prawdziwych winnych” kryzysu klimatycznego. W polskim kontekście regularnie pojawia się też argument, że kraj odpowiada za zbyt małą część globalnych emisji, by transformacja miała sens.
To z tego nurtu pochodzą komunikaty typu: „najpierw niech emisje ograniczą Chiny”, „Europa odpowiada tylko za niewielką część światowych emisji”, „Polska nie powinna poświęcać gospodarki dla klimatu”.
Takie przekazy często wykorzystują prawdziwe dane, ale przedstawiają je bez szerszego kontekstu. Pomijają choćby fakt, że Unia Europejska pozostaje jednym z największych światowych rynków i ma realny wpływ na globalne standardy technologiczne czy energetyczne.
Rosja i Białoruś wykorzystują temat klimatu
Kto stoi za takimi przekazami? Coraz częściej… Kreml. Klimatyczna dezinformacja coraz częściej jest elementem wojny informacyjnej prowadzonej przez Rosję i Białoruś. Chodzi nie tylko o bezpośrednią propagandę, ale także o wzmacnianie istniejących napięć społecznych i politycznych związanych z cenami energii, transformacją energetyczną czy relacjami z Unią Europejską. Temat klimatu dobrze nadaje się do takich działań, bo łączy kwestie gospodarcze, bezpieczeństwo energetyczne i emocje społeczne.
W prezentacji przygotowanej dla Komisji ds. badania wpływów rosyjskich i białoruskich dr Katarzyna Bąkowicz z Uniwersytetu SWPS wskazuje, że od maja 2022 r. do maja 2024 r. Rosja była głównym twórcą komunikacji dotyczącej zielonej energii w mediach społecznościowych i serwisach informacyjnych.
Według badaczki działania te miały służyć między innymi odwracaniu uwagi od realnych działań ograniczających emisje oraz osłabianiu spójności państw Zachodu. W analizach pojawia się także wątek cyberataków wymierzonych w systemy związane z monitorowaniem środowiska i energetyką.
Cel takich działań jest szerszy niż sam spór o energetykę czy klimat. Według badaczki chodzi m.in. o osłabianie zaufania do instytucji europejskich, pogłębianie podziałów społecznych oraz utrudnianie transformacji energetycznej państw Zachodu. W polskich realiach szczególnie istotne jest to, że transformacja energetyczna oznacza również zmniejszanie zależności od rosyjskich surowców. Narracje antyklimatyczne mogą więc pośrednio wzmacniać interesy państw eksportujących paliwa kopalne.
W analizowanych materiałach regularnie pojawiały się przekazy przedstawiające Europejski System Handlu Emisjami ETS jako narzędzie mające doprowadzić Polskę do gospodarczej katastrofy, oskarżenia wobec Unii Europejskiej o „atak na polską gospodarkę” czy sugestie, że polityka klimatyczna służy wyłącznie interesom Niemiec albo Brukseli.
Takie komunikaty szczególnie łatwo rozpowszechniają się w okresach kryzysów energetycznych i wzrostu cen prądu lub ogrzewania. Wówczas kwestie klimatyczne stają się dla wielu odbiorców bezpośrednio związane z codziennymi kosztami życia.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska również wskazuje, że Rosja wykorzystuje dezinformację klimatyczną do destabilizowania innych państw i osłabiania ich polityk klimatycznych. Resort zwraca uwagę, że dezinformacja może służyć zarówno celom politycznym, jak i gospodarczym. Chodzi między innymi o utrudnianie transformacji energetycznej państw europejskich i utrzymywanie uzależnienia od paliw kopalnych.
Dezinformacja działa przez emocje
Eksperci podkreślają, że skuteczność dezinformacji klimatycznej nie wynika wyłącznie z treści komunikatów. Kluczowe znaczenie mają emocje. Materiały dezinformacyjne bardzo rzadko próbują przekonywać odbiorców chłodną analizą danych. Znacznie częściej odwołują się do gniewu, poczucia zagrożenia albo lęku przed pogorszeniem poziomu życia.
Według analiz Ośrodka Analizy Dezinformacji najczęściej wykorzystywanymi emocjami w materiałach dezinformacyjnych dotyczących klimatu były sprzeciw i złość. W badanych materiałach często pojawiały się także niepewność i strach związane z przyszłością gospodarczą lub społeczną.
To właśnie dlatego tak wiele fałszywych przekazów koncentruje się wokół cen energii, kosztów życia czy rzekomego ograniczania wolności obywateli.
Treści tego typu bardzo często przedstawiają transformację energetyczną jako zagrożenie dla zwykłych ludzi. Pojawiają się ostrzeżenia przed biedą, utratą miejsc pracy, „zakazami” czy ograniczaniem wolności obywatelskich.
Polityka klimatyczna jest przedstawiana nie jako odpowiedź na kryzys środowiskowy, ale jako projekt elit wymierzony w obywateli. Tego rodzaju narracje szczególnie silnie oddziałują w regionach związanych z przemysłem wydobywczym albo tam, gdzie transformacja energetyczna budzi obawy o przyszłość lokalnej gospodarki.
Dr Katarzyna Bąkowicz wskazuje, że jednym z głównych celów dezinformacji klimatycznej jest „podsycanie lęków, niepewności i niechęci do działań podejmowanych na rzecz ochrony klimatu”. Badaczka zwraca uwagę również na rolę powtarzalności przekazów. Te same hasła i argumenty pojawiają się wielokrotnie w różnych kanałach komunikacji, co zwiększa ich skuteczność i utrwala je w debacie publicznej.
