-
W 1918 roku żubr był uznawany za gatunek wymarły na wolności, a jego odbudowę zainicjowano dzięki osobnikom utrzymywanym w prywatnych zwierzyńcach.
-
Populacja łosi w Polsce wzrosła z zaledwie ośmiu osobników zarejestrowanych nad Biebrzą w 1933 roku do dzisiejszego poziomu szacowanego na 16–30 tysięcy sztuk.
-
W obliczu powojennego chaosu prawnego pierwsza ustawa o ochronie przyrody w Polsce weszła w życie dopiero w 1934 roku, co pozwoliło objąć ochroną m.in. żubry i bobry.
-
Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Nie myślimy o polskiej przyrodzie w ten sposób. Ona jest jak niepodległość – wielu uznaje, że jest nam dana raz na zawsze i nie można jej utracić. Można i to bardzo łatwo. Nie na skutek działania wrogów, ale własnych działań i zaniechań. A początki odzyskanej niepodległości w 1918 r. to doskonały przykład.
Polska przyroda w XXI wieku przeżywa w wielu swych aspektach renesans, zwłaszcza jeśli chodzi o odbudowę populacji dużych ssaków. Mamy rekordową od kilkuset lat liczbę żubrów, która przekroczyła psychologiczną granicę 3 tys. zwierząt, otwiera się w nowym oknie. Gdyby usłyszał to mieszkaniec Polski jeszcze sto lat temu, nie uwierzyłby. Wówczas żubr był uznany za zwierzę wymarłe na wolności i trzeba go było z mozołem odtwarzać dzięki osobnikom trzymanym w niewoli. To było zbawienne dla żubra, że jego ogrom i majestat sprawiały, iż stawał się cenionym darem i w wielu miejscach te zwierzęta znajdowały się w prywatnych zwierzyńcach.
Wojny spustoszyły tereny niepodległej Polski
Żubr to przykład spektakularny, ale było ich więcej. Nie sposób nawet wyobrazić sobie, że zaraz po odzyskaniu niepodległości polska przyroda wymagała gruntownej odbudowy. Groziła jej utrata nie tylko żubra, ale także łosia, rysia, wilka, więcej – nawet bobra czy dzika, które uważamy dzisiaj za pospolite.
Polska odzyskała wolność po wojnie światowej, jakiej świat dotąd nie widział. Zniszczenia, jakie pozostawiła ona po sobie były niewyobrażalne, a tereny Polski były obszarem działań wojennych między armiami państw centralnych (Niemiec i Austro-Węgier) oraz wojskami carskiej Rosji. Kiedy Rosja wycofała się z wojny, przez tereny Polski przeszła jeszcze wojna z bolszewikami, która dotknęła wschodnich części kraju, wyjątkowo istotnych przyrodniczo.
Dzisiaj naukowcy nie mają wątpliwości, że pierwsza wojna światowa pod względem zniszczeń w przyrodzie przyniosła większe straty niż druga, postrzegana jako straszliwsza. Polska to dobry przykład. Jej przyroda została zdewastowana przez wojny, a splotło się to dodatkowo ze skutkami rewolucji przemysłowej XIX wieku, która mocno odcisnęła się na przyrodzie oraz eksterminacją zwierząt na początku XX wieku. Zabijanie ich bez reguł i umiaru, wręcz tępienie przyniosło poważne skutki. Żubry, wilki, dziki i inne ssaki zostały w Polsce niemal wyrżnięte w pierwszych dwóch dekadach XX wieku.
Pamiętajmy, że w 1918 r. prawna ochrona przyrody była w powijakach. Nie licząc średniowiecznych aktów (ochrona bobra z czasów Bolesława Chrobrego, ochrona cisa z czasów Władysława Jagiełły, ochrona tura z czasów Zygmunta II Wazy, mocno spóźniona), pierwsza polska ustawa o ochronie przyrody powstała dopiero w 1934 r., kilkanaście lat po odzyskaniu niepodległości. Pierwszy polski park narodowy powstał w 1932 r., w Pieninach.
Żubr został uznany za zwierzę wymarłe na wolności
W samą porę, bowiem w pierwszych latach niepodległości odrodzonego państwa polskiego nasza przyroda umierała. Żubr był już niemal trzema kopytami w przepaści, znad której zawrócono go dzięki ochronie wdrożonej w 1923 r. To wówczas powstało Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra, by odtworzyć w Puszczy Białowieskiej gatunek uznany już za wymarły na wolności wraz z końcem drugiej dekady stulecia. Wraz z nastaniem niepodległej Polski. W tym sensie żubr jako polski endemit i król naszych puszcz stał się symbolem odbudowy państwa i jego przyrody.
Nie on jeden miał jednak kłopoty. Bliski wymarcia był łoś, którego dzisiaj całkiem często widujemy nawet w miastach Mazowsza czy Podlasia. Dzisiaj ich liczbę w Polsce szacuje się na od 16 do 30 tys. sztuk. Przed wojną było ich około tysiąca – w 1938 r. naliczono 1372 zwierzęta, przy czym przytłaczająca większość żyła na Wileńszczyźnie czy Polesiu oraz terenach obecnej Białorusi. Na obecnym obszarze Polski od Odry po Bug żyło ich… kilka. W 1933 r. mieliśmy jedynie osiem łosi nad Biebrzą.
W odrodzonej Polsce rzadkie były nawet dziki
W odrodzonej Polsce prawie wymarł wilk, co było efektem ich wieloletniego tępienia, a także zagłady wilków w czasie wojen. Przed drugą wojną światową tych drapieżników było tak mało, że pojawił się pomysł objęcia go ochroną. Protesty ludności, zwłaszcza kresowej, szybko doprowadziły do zmiany tej sytuacji, a mocno zaangażowany w ochronę żubra prezydent Ignacy Mościcki nie podpisał rozporządzenia o wyłączeniu wilka z katalogu zwierząt łownych w Polsce. Mało tego, na wilki wciąż urządzało się polowania, chociaż przed wojną był on skrajnie nieliczny. Na polowanie na wilki przyjeżdżał do Polski np. nazistowski minister Hermann Göring, miłośnik łowiectwa. Pupilek Hitlera strzelał w Polsce do drapieżników, których niemal już nie było w naszych lasach. Przyjeżdżał, gdyż w Niemczech wilki wymarły.
W Polsce na krawędzi zagłady znalazł się nawet dzik, co dzisiaj jest szczególnie zdumiewające. Dzik nie zaglądał do miast albo robił to niezwykle rzadko, a liczba tych zwierząt w przedwojennej Polsce spadła do zaledwie 7 tys. sztuk. Tyle dzików żyło w Polsce z końcem lat dwudziestych. Dla porównania – liczba dzików w Polsce na początku tego stulecia była szacowana na 118 tys. sztuk, a dzisiaj sięga ćwierć miliona.
Dopiero 3 grudnia 1927 r. prezydent ustanowił prawo łowieckie, a dopiero w 1923 r. powołany został Naczelny Związek Polskiego Łowiectwa i Centralny Związek Polskich Stowarzyszeń Łowieckich. Wcześniej mieliśmy zupełny chaos prawny. Prawo łowieckie uzależniało myślistwo od prawa własności do gruntu, ale wymagało, aby właściciele gruntów łączyli je ze sobą i tworzyli spółki łowieckie, a do wykonywania polowania niezbędna była karta łowiecka. Nowe przepisy z ustawą o ochronie przyrody z 1934 r. zabroniły polowań na żubry, bobry, kozice, samice i cielęta łosia, daniela, jelenia, sarny kozy i koźlęta, niedźwiedzia z przychówkiem.
Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych do polskiej marynarki dotarły pierwsze polskie okręty podwodne. Nadano im nazwy ORP Ryś, ORP Wilk i ORP Żbik, a przed wojną jeszcze znalazły się w niej ORP Orzeł i ORP Sokół. Nazwy zwierząt, które trzeba było w wolnej Polsce ratować.
Wilki, niedźwiedzie, rysie prawie wymarły w Polsce. Wiesz o tym?
