-
Wir polarny nad Arktyką osłabł w tym roku rekordowo wcześnie, co jest zjawiskiem niespotykanym w zapisach meteorologicznych od 1979 roku.
-
Nagłe ocieplenie stratosferyczne nie gwarantuje nadejścia srogiej zimy, ponieważ skutki tego zjawiska zależą od skomplikowanej cyrkulacji atmosferycznej przy powierzchni Ziemi.
-
Osłabienie wiru polarnego oprócz potencjalnych mrozów może prowadzić do długotrwałej suszy, utrudniając odbudowę zasobów wodnych przed nadejściem wiosny.
-
Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Wir polarny w stratosferze powstaje każdego roku, gdy północna półkula pogrąża się w zimowym chłodzie. Na wysokości około 30 kilometrów nad Arktyką wieją wtedy silne wiatry z zachodu na wschód. Zdarza się jednak, że fale atmosferyczne powstające bliżej powierzchni Ziemi docierają do stratosfery i zakłócają ten układ. Wiatry słabną lub nawet zmieniają kierunek, a temperatura nad biegunem gwałtownie rośnie.
Brytyjska służba meteorologiczna Met Office podaje, że podczas takiego zaburzenia temperatura stratosfery może wzrosnąć nawet o 50°C w ciągu zaledwie kilku dni. Zjawisko nazywa się nagłym ociepleniem stratosferycznym. Zmiany w układzie wiatrów i ciśnienia mogą po pewnym czasie ułatwić napływ arktycznego chłodu do części Europy.
Związek ten nie jest automatyczny. Zaburzenie w stratosferze może wpływać na pogodę przez kilka kolejnych tygodni, ale jego skutki zależą od dalszego rozwoju cyrkulacji atmosferycznej. Nie każde nagłe ocieplenie stratosferyczne powoduje mroźną zimę.
Profesor Andrew Charlton-Perez z Uniwersytetu w Reading zwrócił uwagę, że tegoroczne zaburzenie nastąpiło niezwykle wcześnie. Takie zjawiska występują przeciętnie raz na dwa lata, lecz w dostępnych zapisach nie odnotowano wcześniej przypadku sprzed końca listopada. Najdokładniejsze obserwacje satelitarne prowadzone są od 1979 r., a wcześniejsze dane meteorologiczne pozwalają sięgnąć do lat czterdziestych XX wieku.
Czy El Niño ma z tym coś wspólnego?
Silne El Niño zwiększa prawdopodobieństwo osłabienia wiru polarnego, szczególnie w styczniu i lutym. Zjawisko zaczyna się na równikowym Pacyfiku, gdzie ponadprzeciętnie ciepłe wody oceaniczne zmieniają układ opadów i cyrkulację atmosferyczną. Te zmiany mogą uruchamiać fale atmosferyczne, które docierają aż do stratosfery nad Arktyką.
Związek ten został opisany między innymi w badaniach amerykańskiej NOAA. Nie jest jednak pewne, czy właśnie El Niño odpowiada za tegoroczne zaburzenie. Jak zauważa Charlton-Perez, wir polarny nie był wcześniej wyjątkowo słaby, a do zmiany doszło tak wcześnie, że wpływ El Niño mógł jeszcze nie zdążyć się w pełni rozwinąć.
Na zachowanie wiru wpływają również układy wysokiego ciśnienia i fale atmosferyczne powstające nad rozległymi obszarami lądów i oceanów. Ich oddziaływanie może wzmacniać lub osłabiać wiatry w stratosferze. Dlatego samo wystąpienie silnego El Niño nie wystarcza do przewidzenia, kiedy wir polarny ulegnie zaburzeniu i jak długo potrwa jego osłabienie.
Znaczenie ma także prąd strumieniowy, czyli pasmo bardzo silnego wiatru przemieszczającego się wysoko nad półkulą północną. Jego przebieg wpływa na to, skąd docierają do Europy masy powietrza. Gdy sprzyja napływowi powietrza znad Atlantyku, w Polsce bywa łagodniej i wilgotniej. Gdy układy wysokiego ciśnienia blokują ten przepływ, może pojawić się droga dla chłodu z północy lub wschodu.
Wpływ El Niño na pogodę jest zresztą znacznie lepiej udokumentowany w obu Amerykach niż w Europie. Na naszym kontynencie dużą rolę odgrywają dodatkowo warunki na Atlantyku i lokalne układy ciśnienia. Nawet bardzo silne El Niño może więc przynieść różne przebiegi zimy w kolejnych latach.
Dlaczego termin zaburzenia ma znaczenie?
Gdy nagłe ocieplenie stratosferyczne występuje w styczniu lub lutym, północne lądy i morza są już mocno wychłodzone. Przy sprzyjającym układzie wiatrów zimne powietrze może wtedy przemieszczać się daleko na południe. W listopadzie sytuacja wygląda inaczej: ocean i powierzchnia lądu wciąż przechowują ciepło zgromadzone latem.
Charlton-Perez zwraca uwagę, że właśnie dlatego obecne zaburzenie nie musi przynieść szybkich opadów śniegu ani silnych mrozów. Potrzebne są nie tylko odpowiednie warunki w stratosferze, ale również wystarczająco chłodne masy powietrza bliżej powierzchni Ziemi.
Nawet jeśli następstwem osłabienia wiru będzie ochłodzenie, nie wiadomo, gdzie dokładnie pojawią się jego najsilniejsze skutki. Europa rozciąga się od Atlantyku po Ural, a ten sam układ cyrkulacji może przynieść mróz w jednym regionie i łagodną pogodę w innym. Meteorolodzy muszą więc śledzić nie tylko sam wir polarny, lecz także zmiany ciśnienia i przebieg prądu strumieniowego w kolejnych tygodniach.
Co wynika z tego dla Europy?
Najbardziej znanym przykładem skutków osłabienia wiru polarnego pozostaje zima 2018 r. W lutym doszło do nagłego ocieplenia stratosferycznego, po którym nad Europę napłynęło bardzo zimne powietrze ze wschodu. W Wielkiej Brytanii fala mrozów i intensywnych opadów śniegu otrzymała nazwę „Bestii ze Wschodu”.
Nie każde podobne zaburzenie kończy się jednak w ten sposób. W styczniu 2019 r. również doszło do nagłego ocieplenia stratosferycznego, ale Wielka Brytania nie doświadczyła porównywalnej fali mrozów. Jak przypomina Met Office, pogoda pozostała tam łagodna przez dalszą część zimy. Te dwa sezony pokazują, dlaczego nie można bezpośrednio przekładać zmian w stratosferze na prognozę temperatury przy ziemi.
W brytyjskich analizach podobnych zjawisk pojawia się szacunek, że po nagłym ociepleniu stratosferycznym prawdopodobieństwo chłodniejszych warunków może sięgać około 70 proc. To jednak statystyka dotycząca określonego regionu i typowych zaburzeń, a nie prognoza tegorocznej zimy w Polsce.
Co ciekawe, meteorolodzy zwracają uwagę również na inne możliwe następstwo osłabienia wiru: długotrwałą suchą pogodę. Układy wysokiego ciśnienia blokujące napływ wilgotnego powietrza znad Atlantyku mogą ograniczać opady deszczu i śniegu. W regionach dotkniętych suszą taki przebieg zimy byłby szczególnie niekorzystny.
W części Wielkiej Brytanii problem jest już na tyle poważny, że do odbudowy zasobów wody potrzebne byłyby zimą opady przekraczające 120 proc. wieloletniej normy w każdym miesiącu. Na tę sytuację zwraca uwagę Charlton-Perez. Jeśli zaburzenia cyrkulacji przyniosą długotrwałe okresy suchej pogody, zbiorniki wodne mogą nie zdążyć się napełnić przed kolejnym latem.
Osłabienie wiru polarnego może więc mieć znaczenie dla energetyki, rolnictwa i gospodarki wodnej. Przedłużające się mrozy zwiększają zapotrzebowanie na ogrzewanie, natomiast niedobór zimowych opadów może pogłębiać suszę. Na razie wiadomo jednak przede wszystkim to, że doszło do rekordowo wczesnego zaburzenia stratosfery. Jego wpływ na pogodę w Europie pozostaje otwartą kwestią.














