Interia współpracuje z czołowymi redakcjami na świecie. W naszym cotygodniowym, piątkowym cyklu „Interia bliżej świata” publikujemy najciekawsze teksty najważniejszych zagranicznych gazet. Brytyjski, konserwatywny „The Spectator”, z którego pochodzi poniższy artykuł, ukazuje się nieprzerwanie od 1828 r., co czyni go najstarszym tygodnikiem na świecie.
W październiku 2010 roku, gdy Gabriel Garcia Marquez – cierpiący już wtedy na demencję – usłyszał, że jego były przyjaciel i rywal otrzymał literacką Nagrodę Nobla, zapytał: Kim jest Mario Vargas Llosa?
Gerald Martin udzielił odpowiedzi na to pytanie w biografii, której pisanie zajęło mu 15 lat „Całkowicie nie doszacowałem złożoności” – przyznał (chodzi o książkę „Mario Vargas Llosa: A Life” – przyp. Interia).
„Czy w świecie zachodnim w drugiej połowie XX wieku żył ktokolwiek o porównywalnym życiorysie?” – pyta Martin. Według niego „ten literacki łowca przygód, polityk, dyplomata i wojownik w jednym był niezłomnym tytanem pracy”, a jego życie określił „nieprawdopodobnie intensywnym i różnorodnym”.
Słuchacze wykładu noblowskiego Vargasa Llosy w 2010 roku znali go jako „Julio Iglesiasa współczesnej fikcji”. Osoby, która trafiała na nagłówki przez 60 lat, wygrała wiele literackich nagród za powieści i eseje („albo za zwykłą sławę” – jak to określił jeden krytyk), która politycznie przeszła z lewicy na prawicę – od plebejskiego komunistycznego studenta „Towarzysza Alberto” chwalącego kubańską rewolucję do arystokraty „Markiza Vargasa Llosy”, który był powiernikiem skompromitowanego króla Hiszpanii oraz oddanym zwolennikiem Margaret Thatcher i Ronalda Reagana, i który w 1990 roku niemal został wybrany na prezydenta Peru.
„Najsłynniejszy cios w historii literatury”
Sztokholmska publiczność miała też świadomość, że jego luz, sympatyczne i wojowniczo szczere zachowanie kamuflują burzliwe życie.
W 1955 roku wywołał skandal w rodzinie, żeniąc się ze swoją ciotką Julią, gdy miał 19 lat, a ona 29. Później upamiętnił tę przedwczesną deklarację niepodległości w uwielbianej powieści „Ciotka Julia i skryba”. W 1965 roku ponownie wywołał oburzenie, żeniąc się drugi raz – tym razem ze swoją kuzynką Patricią. Wtedy to ona miała 19 lat, a on 29.
Najgłośniejszy skandal z jego udziałem wybuchł w 1976 roku w kinie w Meksyku, gdy podszedł do swojego „brata krwi” Garcii Marqueza, który witał go z otwartymi ramionami, tylko po to, by powalić go na ziemię „najsłynniejszym ciosem w historii literatury”.
Vargas Llosa nie podał żadnego wytłumaczenia tego czynu poza wykrzyczanym zdaniem: „To za to, co zrobiłeś Patricii!”.
Vargas Llosa następnie wyjechał z Meksyku, już nigdy nie odezwał się do Garcii Marqueza i wycofał z obiegu liczące 667 stron studium prozy swojego „oficjalnie najlepszego przyjaciela”.
Martin, który napisał też biografię Garcii Marqueza, trafnie postrzega ten niewyjaśniony, ale powszechnie dyskutowany cios, jako klucz do „rozległej przypowieści” o „cudownym życiu” Vargasa Llosy. To, co stało za niespodziewanym prawym sierpowym, potencjalnie może tłumaczyć, jak wielki realistyczny powieściopisarz zmienił się w pełnego pasji neoliberalnego krzyżowca.
Trudna młodość Maria Vargasa Llosy
Byłem przyjacielem Vargasa Llosy przez 40 lat. Zrobiłem o nim film dokumentalny, napisałem powieść, której pomysł wyniknął z jednej z naszych rozmów i bardzo go lubiłem. Jednak czytając jego niezwykły portret autorstwa Martina, uświadomiłem sobie, jak mało go znałem. Kuzyn Mario – Freddy Cooper Llosa powiedział mi:
„Mario nie miał głębi i dojrzałości, by radzić sobie ze swoimi emocjami. Dorastał bez ojca. Jego matka była zwykłą, miłą kobietą, która szalenie zakochała się w operatorze radiowym linii Pan American podczas lotu z Arequipy, a jego dziadek nauczył go czytać XIX-wieczne powieści autorów, których romanse Mario próbował później naśladować”.
„Pierwsza główna scena” w książce Martina ma miejsce w nadmorskim mieście Piura. Mario, który przez pierwsze 10 lat życia spał z matką i co wieczór całował zdjęcie zmarłego w niewyjaśnionych okolicznościach Ernesto Llosy, nagle dowiaduje się, że jego przystojny ojciec żyje. Co więcej, nalega, by ponownie pojawić się w ich życiu. Przejęcie Mario przez brzuchatego, łysego tyrana, który uważał swojego syna, miłośnika poezji, za „zniewieściałego”, miało stać się źródłem cierpienia, z którego narodził się jego literacki sukces. „Wiele z tego, kim jestem i co napisałem, zawdzięczam jemu” – stwierdził.
Z książki Martina dowiadujemy się, że Vargas Llosa poświęcił się literaturze, by uniknąć konieczności analizy swojej mitu założycielskiego. Zdradzony przez tych, których najbardziej kochał, nigdy nie wyrósł z 10-latka, któremu wmawiano, że jest „nadzieją całego rodu”.
Martin twierdzi, że Vargasa Llosę w życiu i pisaniu motywowały chęć zemsty i uraza, nie tylko przeciwko przemocowemu ojcu („Nienawidziłem go”), ale również przeciwko Peru (w pewnym momencie wzywał do nałożenia sankcji na swój kraj), „tanim intelektualistom”, którzy byli jego lewicowymi przyjaciółmi i wreszcie przeciwko każdemu, kto zbyt się do niego zbliżył, w tym dwóm żonom, dwóm przyrodnim braciom, a nawet kuzynowi Freddiemu.
– Odciął się od każdego, kto się z nim nie zgadzał. Nigdy nie uporał się z niedojrzałością, z jaką był wychowywany – mówi Freddy.
„Zatapiał kły samotnego wilka w każdą dłoń, która go karmiła”
Od późnych lat 50. Vargas Llosa wiódł życie z dala od Peru, w Paryżu, Barcelonie i Londynie, by tworzyć o nich swoje nagradzane powieści. Opowiadał się za „boską wolnością” pisania i życia według własnych zasad. Jednak w próbie zaspokojenia swojego transgresywnego apetytu na jeszcze większą niezależność zaplątał się w sieć manipulacji. Według Patricii był jak Edyp, „uparcie niedostrzegający rzeczywistości” w odniesieniu do samego siebie i swoich relacji z innymi ludźmi w prawdziwym świecie, człowiekiem dogłębnym i wizjonerskim jedynie w swojej własnej wyobraźni.
– Dlaczego tak wiele kłamstw, tak wiele oszustw, tak dużo braku lojalności – narzekała jego pierwsza żona Julia, która zachowywała się z przykładną godnością, gdy rozmawiała ze mną o Mario w La Paz.
– Był tak bardzo samolubną i nikczemną osobą – dodaje. W obliczu narastającego rozczarowania Martin opisywał, że jego bohater ma nawyk zatapiania swoich charakterystycznych zębów – kłów „samotnego wilka” – w każdą dłoń, która go karmiła. „Bezinteresowność nigdy nie była jego cechą” – czytamy.
Najbardziej pikantną z niezliczonych ironii losu jest krytyka ze strony Julio Iglesiasa, która pojawiła się po tym, jak 79-letni Mario uciekł z pierwszą żoną piosenkarza, 63-letnią damą z wyższych sfer Isabel Preysler, krótko po tym, jak Mario i Patricia świętowali 50. rocznicę ślubu.
– Zachowanie pana Vargasa Llosy pozostawia wiele do życzenia – stwierdził Iglesias.
Tragedia Maria Vargasa Llosy. „Nie znał siebie”
„Kiedy Peru się spieprzyło?” – to pierwszy cytat z jego wydanej w 1969 roku powieści „Rozmowa w Katedrze”. Według Martina w przypadku Vargasa Llosy „Uchuraccay było z pewnością momentem, w którym spieprzył”. Jego powierzchowne śledztwo w sprawie śmierci ośmiu dziennikarzy w andyjskiej wiosce Uchuraccay w 1983 roku ujawniło okropną możliwość, że „Vargas Llosa tak naprawdę nie znał Peru” i w gruncie rzeczy samego siebie. To podejrzenie, które jego późniejsza kampania prezydencka – ożywiona romansem z Roxaną, żoną kuzyna – tylko pogłębiła.
Jeszcze 10 dni przed wyborami Mario nie słyszał o japońskim agronomie, który miał pokonać go stosunkiem głosów 57 do 34 proc. To była jego osobista tragedia.
„Skoro nie mógł mieć Peru, to wybrał Hiszpanię” – czytamy w biografii. Przeprowadził się do Madrytu, stolicy władzy politycznej, stał się głównym bohaterem obchodów 500. rocznicy odkrycia jego kontynentu przez Kolumba i przekształcił się w „postać fikcyjną, od której nigdy nie mógł uciec”. Jego powieści były coraz gorsze, „bardziej ograniczone i stonowane”, a ich autor stał się propagandystą prawicowych populistów takich jak Javier Milei i Jair Bolsonaro, promując utopię, którą wcześniej bezlitośnie potępiał w swojej twórczości. „Trudno nie postrzegać tego jako tragedii”.
„Mógł być jak Tołstoj albo Hugo”
W „Ciotce Julii” scenarzysta radiowych oper mydlanych popada w obłęd, gdy jego codzienne scenariusze do 10 różnych oper mydlanych coraz bardziej splatają się w jedną historię. Chwilami, obserwując, jak Martin pokonuje kolejne literackie szczyty Vargasa Llosy, przychodziło mi na myśl wyobrażenie przeładowanego muła jucznego, pokonującego przełęcz w Andach i drżącego z obawy, że zboczy z trasy i spadnie w przepaść, niczym Norman Sherry w swojej biografii Grahama Greene’a. Martin wydaje się uroczo świadomy niesionego przez siebie nieporęcznego ciężaru. Jednak ciężko dysząc, w końcu dociera do celu.
Nieuchronnie to na barki biografa „niekwestionowanych dwóch najważniejszych pisarzy Ameryki Łacińskiej” spada rozstrzygnięcie tej walki dwóch zawodników wagi ciężkiej. Chociaż Martin ocenia życia Vargasa Llosy jako bardziej epickie, to zdecydowanie postrzega Garcię Marqueza jako bardziej spójnego – zarówno jako człowieka, jak i pisarza, nawet jeśli zagadkowy Vargas Llosa był „znacznie bardziej wpływowy politycznie”. „Warsztatowo, czy nawet historycznie, mógł być jak Tołstoj i Hugo. Duchowo – nie”.
Jak chodzi o „niesławny cios”, to słyszałem tę samą historię od Carlosa Fuentesa, jednego z inicjatorów latynoamerykańskiego boomu literackiego, i Guillermo Cabrery Infante – najlepszego przyjaciela Maria z Londynu. Ponownie opuszczona przez Maria, który miał kolejny gorący romans, Patricia wyjechała do Barcelony, gdzie poszła na kolację z Garcią Marquezem. Gdy odwoził ją do hotelu, dał jej radę: „Jeśli chcesz odzyskać Maria, musisz mieć romans, albo przynajmniej udawać romans, z kimś, o kogo jest zazdrosny. A jest tylko jedna osoba, o którą jest zazdrosny. Ja”. Patricia, gdy znalazła się ponownie w objęciach swojego niewiernego męża, popełniła błąd i wszystko mu wyznała. Mario, który nigdy nie znosił konkurencji, wpadł w szał, gdy zobaczył Garcię Marqueza w holu kina.
Tekst przetłumaczony z „The Spectator”.
Autor: Nicholas Shakespeare
Tłumaczenie: Krzysztof Ryncarz
Tytuł, śródtytuły oraz skróty pochodzą od redakcji.
-
To jedna z największych zagadek kryminalnych. Czy po 30 latach zostanie rozwiązana?
-
Nie żyje Ignacy Karpowicz. Pisarz miał 50 lat
